Uzaktan Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme Yöntemleri: Araçlar ve Örnekler

Uzaktan eğitimde ölçme ve değerlendirme yöntemleri yedi ana başlıkta toplanır: otomatik puanlanan testler, açık kitap sınavı, proje ve portfolyo, görüntülü sözlü sınav, kayıtlı video yanıt, akran değerlendirmesi ve gözetimli online sınav. En adil plan, tek bir büyük sınava yaslanmak yerine birkaç düşük riskli kontrolü bir veya iki performans göreviyle birleştirir.

Bu yaklaşım Türkiye'deki okullar için yeni de değil. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin öğretim programları ortak metni ölçme ve değerlendirmeyi "öğrenme kanıtları" başlığında topluyor, sürekli ve biçimlendirici değerlendirmeyi öne çıkarıyor ve her ünitede en az bir performans görevini esas alıyor (MEB, 2025). Öte yandan yapay zekâ ödev teslimini hiç olmadığı kadar kolaylaştırdı: OECD verilerine göre Türkiye'de 16-24 yaş grubundaki gençlerin yüzde 38,5'i son üç ayda üretken yapay zekâ araçlarını kullandı (AA, 2026). Bir ödevi yalnızca son ürününe bakarak notlandırmak artık öğrencinin ne anladığını pek göstermiyor.

Bu rehberde uzaktan ölçmenin neyi kanıtlaması gerektiğini, yedi yöntemin hangi durumda işe yaradığını, yöntem-araç-sınıf düzeyi eşleştirme tablosunu, görüntülü sözlü sınavın adım adım nasıl yapılacağını ve araç seçmeden önce bakmanız gereken KVKK, kopya ve eşitlik kurallarını bulacaksınız.

İçindekiler

• Uzaktan ölçme neyi kanıtlamalı?
• Uzaktan eğitimde 7 ölçme ve değerlendirme yöntemi
• Yöntem, araç ve sınıf düzeyi eşleştirme tablosu
• Görüntülü sözlü sınav adım adım
• Yapay zeka çağında kopya ve akademik dürüstlük
• Gözetimli online sınav: kanıt, önyargı ve KVKK
• YÖK ve MEB çerçevesi
• Erişim, eşitlik ve farklı dil konuşan öğrenciler
• Örnek: dört haftalık bir ünite için değerlendirme planı
• Sıkça Sorulan Sorular

Uzaktan ölçme neyi kanıtlamalı?

Her ölçme ve değerlendirme aracı tek bir soruya cevap arar: öğrencinin bu kazanımı gerçekten edindiğini hangi kanıt gösterir? Uzaktan eğitim buna ikinci bir soru ekler: bu kanıtın öğrenciden, sizin belirlediğiniz koşullarda geldiğine güvenebilir misiniz?

İşe kontrollerinizi iki gruba ayırarak başlayın.

• Biçimlendirici (süreç) değerlendirme öğrenme sürecine eşlik eder. Çıkış kartları, kısa anketler ve alıştırma testleri, ünite bitmeden kimin desteğe ihtiyacı olduğunu gösterir. Not etkisi düşük olduğu için öğrencinin kopya çekme motivasyonu da düşüktür.
• Düzey belirleyici (sonuç) değerlendirme süreci kapatır. Dönem sonu sınavı, büyük proje ve notlandırılan sunum karneye yansır; bu yüzden hileye yönelik baskı artar.

Düşük riskli testler yalnızca ölçmekle kalmaz, öğretir de. Psychological Bulletin'de yayımlanan bir meta-analiz, 222 sınıf içi çalışmadan 48.478 öğrencinin verisini birleştirdi ve test uygulamasının başarıyı orta düzeyde, g = 0,499 etki büyüklüğüyle artırdığını buldu (Yang ve ark., 2021). Etkinin büyüklüğünü geri bildirim ve tekrar sayısı gibi etkenler belirledi. Pratikte bu şu anlama gelir: geri bildirimli kısa testler hem öğrenmeyi destekler hem size veri sağlar.

Buradan çıkan kural basittir: güvenlik önlemini riskin olduğu yere koyun. Günlük beş soruluk bir kontrol için kilitli tarayıcıya gerek yoktur. Dönem notunu belirleyen bir sınav ise öğrencinin başka sekmede açık bir yapay zekâ sohbet aracı olsa bile anlamını korumalıdır.

Uzaktan eğitimde 7 ölçme ve değerlendirme yöntemi

Hiçbir yöntem her kazanımı tek başına ölçemez. Aşağıda her yöntemin neyi iyi ölçtüğünü ve nerede zayıf kaldığını bulacaksınız.

1. Otomatik puanlanan testler ve çıkış kartları

Çoktan seçmeli, eşleştirmeli ve kısa cevaplı testler kendini puanlar ve anında geri bildirim verir. Kavram, bilgi ve işlem basamakları için idealdir. Zayıf yanı açıktır: öğrenci cevapların çoğunu arayarak ya da yapay zekâya sorarak bulabilir. Bu testleri düşük riskli tutun, soruları geniş bir soru havuzundan çekin ve sonuçları not vermek için değil bir sonraki dersi planlamak için kullanın.

2. Açık kitap ve eve verilen sınavlar

Açık kitap sınavı, öğrencinin kaynak kullanacağını kabul eder ve kaynağın tek başına cevaplayamayacağı sorular sorar. "Osmozu tanımlayın" yerine "Deneydeki bu bitki neden soldu?" diye sorun. Soruları sınıfın kendi verisine, yerel bir örneğe ya da yalnızca sizin öğrencilerinizin katıldığı bir tartışmaya bağlayın. Bu bağlam, genel bir yapay zekâ cevabını kolayca ayırt etmenizi sağlar.

3. Proje, portfolyo ve süreç kanıtı

Proje, zaman içinde gelişen uygulama becerisini gösterir. Buradaki dürüstlük kaldıracı süreçtir: taslakları, sürüm geçmişini, deney notlarını ve kısa yansıtma yazılarını ara teslimlerde toplayın. Yalnızca ürünü değil yolu da puanladığınızda, geçmişi olmayan kusursuz bir son dosya hemen dikkat çeker. Portfolyo küçük yaş grupları için de uygundur; öğrenci fotoğraf, ses kaydı ve çizim ekleyebilir.

4. Görüntülü sözlü sınav ve sunum

Canlı bir konuşma, yazılı cevabın gösteremeyeceği düşünme sürecini ortaya çıkarır. Siz sorarsınız, öğrenci cevaplar, siz zayıf noktaya bir soru daha yöneltirsiniz. Kalabalık sınıflarda zaman alır; ama teslim edilen bir projeye yönelik 5-10 dakikalık bir görüşme, işin öğrenciye ait olup olmadığını hızla doğrular. Avustralya'daki bir üniversitede yapılan araştırma, etkileşimli sözlü sınavla biten aşamalı görevlerin akademik usulsüzlüğü önlemeye yardım ettiğini ve iletişim becerisini geliştirdiğini gösterdi (Sotiriadou ve ark., 2020).

5. Kayıtlı video veya ses yanıtı

Eşzamansız kayıt, öğrencinin bir çözümü anlatmasına, sesli okuma yapmasına ya da enstrüman çalmasına kendi programında olanak tanır. Bağlantı sorunu yaşayan öğrenciler için iyi bir seçenektir. Kısa bir kayıt penceresi belirleyin ve soruyu öğrencinin ancak kayda başlarken görmesini sağlayın; böylece cevabın tamamı önceden ezberlenemez.

6. Akran ve öz değerlendirme

Öğrenciler bir dereceli puanlama anahtarı (rubrik) üzerinden birbirinin çalışmasını, sonra kendi çalışmasını değerlendirir. Akran değerlendirmesi öğrenciye kaliteli işin neye benzediğini öğretir ve taslak aşamasında size zaman kazandırır. Nihai notu öğretmende tutun ve arkadaşlık yanlılığını yakalamak için akran puanlarından bir örneklemi kontrol edin.

7. Gözetimli online sınav

Gözetim; kilitli tarayıcıya, kamera takibine, canlı gözetmene ya da yazılımın otomatik işaretlemesine dayanır. Biçimi değişemeyen standart sınavlara uyar. Türkiye'de YÖK düzenlemesi ara ve dönem sonu sınavlarında yüz yüze gözetimi esas aldığı için bu yöntemle daha çok sertifika programlarında ve kurum içi eğitimlerde karşılaşırsınız. Maliyeti en yüksek, kişisel veri sorusu en fazla ve belgelenmiş önyargı riski taşıyan yöntem de budur; aşağıdaki gözetim bölümü bu konuyu ayrıntılı işler.

Yöntem, araç ve sınıf düzeyi eşleştirme tablosu

Bu tabloyu ölçme ve değerlendirme planınız için bir başlangıç noktası olarak kullanın. Araç adları Eylül 2026 itibarıyla kategori örnekleridir, tavsiye değildir. Sınıf içi uygulamaların daha geniş bir listesi için online derste kullanılan etkileşimli araçlar yazımıza bakabilirsiniz.

Tablodan iki sonuç çıkar. Birincisi, yapay zekâ riski en düşük yöntemlerin hepsinde öğrencinin sesi ya da görünür süreci vardır. İkincisi, otomatik testler süreç değerlendirmesinde en verimli araç olmaya devam eder; tam da bu yüzden dönem notunu tek başına belirlememelidir.

Görüntülü sözlü sınav adım adım

Uzaktan sözlü sınav, öğrencinin kendi çalışmasını anlayıp anlamadığını doğrulamanın en güvenilir yoludur. Doğaçlamaya da en açık yöntemdir. Sabit bir format sınavı adil kılar.

1. Formatı önceden duyurun. Süreyi, soru sayısını, rubriği ve bağlantı koparsa ne olacağını öğrencilere yazılı bildirin. Kurallar öngörülebilir olduğunda kaygı azalır.
2. Varyantlı bir soru havuzu hazırlayın. Her soru için üç-dört farklı versiyon yazın; böylece sonra giren öğrenci önce girenden bilgi alarak avantaj elde edemez.
3. Oturumu kısa tutun. Okul düzeyinde bir proje kontrolü için 5-10 dakika genellikle iki-üç derinleştirici soruya yeter. Öğrenciler arasında not almak için birkaç dakika boşluk bırakın.
4. Kimliği oda taraması yapmadan doğrulayın. Öğrencinin okul hesabıyla katılmasını ya da öğrenci kimliğini kameraya göstermesini isteyin. Yatak odasını kameraya gezdirtmeyin; KVKK bölümünde nedenini bulacaksınız.
5. Oda kurallarını öğrenciler katılmadan ayarlayın. Görev gerektirmiyorsa sohbeti ve katılımcı ekran paylaşımını kapatın. Yabancı dil sınavında canlı çeviriyi kapatın. Fen veya sosyal bilgiler sınavında ise çevrilmiş yönergeler, içerikle ilgisi olmayan bir dil engelini kaldırabilir.
6. Kayıt konusunda okulunuzun kuralına uyun. Görüntü ve ses kişisel veridir; kayıt alacaksanız öğrenciyi ve reşit değilse velisini önceden bilgilendirin. Kayıt almıyorsanız rubrik notlarını oturum sırasında tutun, yüksek riskli notlarda ikinci bir öğretmeni davet edin.
7. Teknik aksaklığı önceden planlayın. Bağlantı koptuğunda öğrencinin yeniden katılıp devam edeceğini ya da cezasız yeni bir saat alacağını baştan belirleyin. İnternet hızı hiçbir zaman notu belirlememeli.
8. Hemen puanlayın. Rubriği görüşme biter bitmez doldurun; bir sonraki öğrenci hafızanızı bulandırmadan.

Tarayıcıda çalışan bir platform kurulumu hafifletir, çünkü öğrenci bir bağlantıya tıklayarak hiçbir şey yüklemeden katılır. Meeyra'da moderatörün oda kuralları; sohbeti, ekran paylaşımını ve çeviriyi katılımcılar için tek tek açıp kapatmanızı sağlar. Ücretsiz planda iki kişilik görüşmelerde süre sınırı yoktur; bu, bir öğretmen ve bir öğrenciden oluşan sözlü sınava birebir uyar. Üç ve daha fazla kişilik toplantılarda ise toplantı başına 45 dakika sınırı vardır. Bir ders odasının nasıl çalıştığını eğitim için görüntülü görüşme sayfamızda görebilirsiniz. Sınıfınız için platform seçmeye devam ediyorsanız online ders için toplantı uygulamaları rehberimiz seçenekleri karşılaştırır; sözlü sınavda sesin net duyulması için de online ders için gerekli ekipmanlar yazımıza göz atın.

Yapay zeka çağında kopya ve akademik dürüstlük

Yapay zekâ kopyayı icat etmedi, ama bedelini düşürdü. 19 çalışmayı ve 4.672 katılımcıyı kapsayan sistematik bir derleme, üniversite öğrencilerinin yüzde 44,7'sinin online sınavda kopya çektiğini kendi beyanıyla kabul ettiğini buldu. Bu oran pandemi öncesinde yüzde 29,9, pandemi döneminde yüzde 54,7'ydi; öğrencilerin en sık gösterdiği neden de basitçe fırsatın var olmasıydı (Newton ve Essex, 2023). Yazarlar, anket tasarımları nedeniyle gerçek oranın muhtemelen daha yüksek olduğunu da belirtiyor.

Türkiye'den de güçlü bir deneysel kanıt var. Bir lisede 9, 10 ve 11. sınıflardan yaklaşık 1.000 öğrenciyle matematik dersinde yapılan randomize kontrollü çalışmada, alıştırma sırasında standart bir yapay zekâ sohbet asistanına erişen öğrencilerin puanı yüzde 48 arttı. Erişim kaldırılıp öğrenciler sınava kendi başına girdiğinde ise aynı grup, hiç erişimi olmayan kontrol grubundan yüzde 17 daha düşük not aldı (Bastani ve ark., 2025). Kısacası yardımla yapılan ödevdeki başarı, öğrencinin bağımsız performansını göstermeyebilir; ölçme tasarımının bu farkı yakalaması gerekir.

İyi bir ölçme ve değerlendirme tasarımı bu fırsatı büyük ölçüde ortadan kaldırır. Dört yaklaşım işe yarar:

• Süreci puanlayın. Önce bir öneri, sonra taslak, en son nihai versiyon isteyin. Öğrenciden verdiği bir kararı anlatan iki dakikalık bir ses kaydı alın.
• Görevi yerel bağlama bağlayın. Sınıfın kendi verisini, okuldaki bir etkinliği ya da geçen haftaki ders tartışmasını kullanın. Genel bir yapay zekâ aracı bunların hiçbirine erişemez.
• Canlı bir bileşen ekleyin. Her büyük yazılı görevi, rastgele seçilen öğrencilerle ya da sınıf mevcudu elveriyorsa herkesle yapılacak kısa bir sözlü takip görüşmesiyle eşleştirin.
• Yapay zekâ kuralını her görev için açıkça yazın. Yapay zekânın yasak mı, yalnızca fikir aşamasında serbest mi, yoksa beyan edilmek şartıyla serbest mi olduğunu belirtin. Öğrenci, hiç duyurulmamış bir kurala uyamaz.

Yapay zekâ tespit araçları neden not belirlememeli?

Yapay zekâ metin tespit araçları kestirme bir yol gibi görünür, ama kanıtlar temkinli olmayı söylüyor. Stanford Üniversitesi araştırmacıları yaygın kullanılan yedi tespit aracını, anadili İngilizce olmayan öğrencilerin TOEFL için yazdığı 91 kompozisyon üzerinde denedi. Araçlar insan yazımı bu metinlerin yarısından fazlasını yapay zekâ üretimi diye etiketledi; ortalama yanlış pozitif oranı yüzde 61,3 oldu (Liang ve ark., 2023). Aynı araçlar ABD'li 8. sınıf öğrencilerinin kompozisyonlarını ise doğru sınıflandırdı.

Bunun Türkiye'deki sınıflar için anlamı açıktır: yabancı dilde yazan öğrenci, özellikle İngilizce hazırlık ya da yabancı dilde eğitim veren programlarda, haksız yere şüpheli durumuna düşebilir. Tespit aracının uyarısını bir suçlama değil, öğrenciyle konuşma gerekçesi olarak görün; son sözü kısa bir sözlü takip görüşmesi söylesin.

Gözetimli online sınav: kanıt, önyargı ve KVKK

Uzaktan gözetim kopyayı azaltıyor gibi görünür, ancak kanıt tabanı zayıftır; Newton ve Essex'in derlemesi de verinin sınırlı olduğunu vurgular. Bedeli ise iyi belgelenmiştir.

Önyargı. 2022'de yayımlanan bir çalışma, ABD'deki bir üniversitede dört dersteki yaklaşık 357 öğrencinin otomatik gözetim işaretlemelerini inceledi. Koyu ten rengine sahip öğrencilerin ve siyahi öğrencilerin öğretmen incelemesine gönderilme olasılığı anlamlı düzeyde yüksekti; en koyu ten rengine sahip kadın öğrenciler diğer gruplardan çok daha sık işaretlendi (Yoder-Himes ve ark., 2022). Bazı yüzleri algılayamayan bir yüz tespit sistemi, tarafsız görünen bir aracı eşitsiz hâle getirir.

KVKK. 6698 sayılı Kanun'un 6. maddesi biyometrik verileri özel nitelikli kişisel veri sayar. 1 Haziran 2024'te yürürlüğe giren değişiklik sonrasındaki metne göre bu verilerin işlenmesi yasaktır; ancak açık rıza veya kanunlarda açıkça öngörülme gibi sayılı hâllerde mümkündür (6698 sayılı Kanun). Kurum'un Mart 2025 tarihli biyometrik veri rehberi yüz tanımayı biyometrik yöntemler arasında sayar; alternatif bir yol varsa biyometrik veri işlemenin ölçülü olmayacağını ve açık rıza vermeyenlere kısıtlama ya da ek maliyet olmadan alternatif sunulması gerektiğini belirtir (KVKK Biyometrik Veri Rehberi). Kurul, uzaktan eğitim platformları hakkındaki 2020 duyurusunda da ses ve görüntünün biyometrik veri kapsamında değerlendirilebileceğine ve yurt dışına aktarımda 9. madde şartlarına dikkat çekmişti (KVKK, 2020).

Eğitim dışından bir karar da yol gösterici. Kurul'un 29 Nisan 2026 tarihli ilke kararı, mesai takibi için biyometrik veri işlenmesinde daha az müdahaleci bir yöntem varsa, açık rıza bulunsa dahi işlemenin hukuka aykırı sayılacağını açıkladı (KVKK, 2026). Okul ile öğrenci arasında da benzer bir güç dengesizliği vardır. Oda taraması ise öğrencinin evini, aile bireylerini ve özel eşyalarını görüntüye alır; ölçme amacının gerektirdiğinden fazla veri toplar ve Kanun'un 4. maddesindeki "amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olma" ilkesiyle bağdaşması zordur. Sonuçları ilan ederken de dikkatli olun: Kurul 2019/188 sayılı kararında, sınav sonuçlarını internette açıkça yayımlayan bir üniversiteden her öğrencinin yalnızca kendi sonucunu görebileceği bir sisteme geçmesini istedi (KVKK, 2019).

Bir ölçme ve değerlendirme etkinliği için gözetim yine de gerekiyorsa etkisini küçültün: yüz yüze ya da sözlü bir alternatif sunun, oda taraması istemeyin, yazılımın neyi kaydettiğini ve kimin gördüğünü açıkça anlatın, her uyarıyı öğrenciye yansıtmadan önce bir insan incelesin.

YÖK ve MEB çerçevesi

Uzaktan ölçme ve değerlendirmeyi planlamadan önce kurumunuzun bağlı olduğu çerçeveye bakın. Üniversiteler ve okullar için kurallar farklıdır.

Üniversiteler: sınavlar kural olarak yüz yüze

YÖK'ün "Yükseköğretim Kurumlarında Uzaktan Öğretime İlişkin Usul ve Esaslar"ı, 26 Aralık 2024'e kadar yapılan değişikliklerle üç net sınır çizer (YÖK):

• Madde 12/2: Ara sınav, dönem sonu ve bütünleme sınavlarının yüz yüze gözetimli yapılması esastır; yerini ve biçimini senato belirler.
• Madde 12/3: Performans, proje, ödev, tez ve portfolyo gibi sürece yayılmış değerlendirmelerin uzaktan öğretimde genel başarıya etkisi yüzde 40'ı geçemez.
• Madde 6/1-b: Örgün programlarda her yarıyıl derslerin AKTS kredisine göre en fazla yüzde 30'u uzaktan verilebilir.

Bu nedenle Türkiye'de "evden gözetimli final" yaygın bir model değildir. Uzaktan ölçme ağırlıklı olarak ödev, proje, sözlü sunum ve kısa sınavlarla, yüzde 40 sınırı içinde yürür. Resmî bilgisayar tabanlı sınavlar da aynı çizgidedir: ÖSYM, e-YDS gibi elektronik sınavlarını evden değil, Ankara, İstanbul, İzmir ve Adana'daki gözetimli e-sınav merkezlerinde yapar (ÖSYM). YÖK'ün Mayıs 2024 tarihli üretken yapay zekâ etik rehberi ise bilimsel araştırma ve yayınlara odaklanır; öğrencinin sınavda yapay zekâ kullanımına dair kuralları üniversiteler kendi yönergeleriyle belirliyor.

Okullar: öğrenme kanıtları ve performans görevi

Maarif Modeli ortak metni öğrenme kanıtlarını tek tek sayar: portfolyo, ödev, proje, performans görevi, sunum, öz, akran ve grup değerlendirmeleri, yansıtma yazıları. Metin performans görevlerinin mümkün olduğunca sınıf ortamında yapılacak şekilde yapılandırıldığını belirtir ve dijital teknolojilerin ölçme ve değerlendirme amacıyla kullanılmasını bir gereklilik olarak tanımlar.

Yönetmelikler de süreci güvenceye alır. Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği'ne göre yazılı yoklamalar cevabını öğrencinin oluşturduğu maddelerden oluşur (md. 45/2) ve öğrenciler her dönem tüm derslerden en az bir performans çalışması, her ders yılında en az bir dersten proje hazırlar (md. 50/1) (Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği). MEB'in Ocak 2026'da duyurduğu Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu ise yapay zekânın öğrencinin notunu hiçbir koşulda tek başına belirleyemeyeceğini, intihal tespiti gibi kararlara itiraz hakkı tanınması ve sınavda sistem çökerse öğrenciyi korumak için bir B planı hazırlanması gerektiğini vurgular (MEB, 2026).

Okul açısından sonuç şudur: uzaktan araçlar okulda yapılan yazılıların yerini almaz. Asıl güçleri, performans görevi ve projelerin süreç kanıtını toplamak ve bu kanıtı kısa bir sözlü sunumla doğrulamaktır.

Erişim, eşitlik ve farklı dil konuşan öğrenciler

Adil bir uzaktan ölçme ve değerlendirme, öğrencinin internet hızını, cihazını ya da anadilini değil, hedeflediğiniz kazanımı ölçer.

Cihaz ve bağlantı. TÜİK'e göre 2026'da hanelerin yüzde 96,9'u internete erişiyor; en düşük oran yüzde 93,1 ile Kuzeydoğu Anadolu'da (TÜİK, 2026). Ancak erişim, cihaz demek değildir: 6-15 yaş grubundaki çocukların yalnızca yüzde 35,7'sinin kendine ait bilgisayarı var (TÜİK, 2024). 276 üniversite öğrencisiyle yapılan bir araştırmada da uzaktan derslerin büyük oranda, yüzde 59,8 ile cep telefonundan takip edildiği görüldü (Bulut, 2021). Görevleri telefonda yapılabilecek biçimde tasarlayın, tek bir başlangıç dakikası yerine zaman aralığı tanıyın ve teknik aksaklıkta cezasız telafi kuralını önceden duyurun.

Özel gereksinimli öğrenciler. Ek süre, ekran okuyucu uyumu ve altyazı gibi düzenlemeleri araca baştan yerleştirin; sonradan eklenen uyarlamalar genellikle sınav günü sorun çıkarır.

Farklı dil konuşan öğrenciler. MEB'in 2025 izleme raporuna göre okul çağındaki 821.545 yabancı uyruklu öğrenci eğitime dâhil; geçici koruma altındaki Suriyeli öğrencilerde bu sayı 2025-2026 eğitim yılında 675.521 (MEB HBÖGM, 2026). Üniversitelerde de 2024-2025 öğretim yılında 180 ülkeden 337.119 uluslararası öğrenci okuyor (TRT Haber, 2025). Bu öğrenciler için yoğun Türkçe yazılmış bir matematik ya da fen sınavı kısmen bir okuma sınavına dönüşür. İki hedefi birbirinden ayırın. İçerik derslerinde sade dilli sorular, kısa terim sözlükleri ve çevrilmiş yönergeler gürültüyü azaltır. Türkçe veya yabancı dil derslerinde ise dilin kendisi ölçülen beceridir; çeviri kapalı kalmalıdır.

Bir örnekle somutlaştıralım: Gaziantep'te bir ortaokulda 7. sınıf fen bilimleri öğretmeni, sınıfındaki Arapça konuşan üç öğrencinin maddenin halleri konusundaki sözlü kontrolde zorlandığını fark ediyor. Sorun kavramda değil, soru cümlesindeki "yoğuşma" ve "süblimleşme" terimlerinde. Öğretmen, not etkisi olmayan bu görüntülü kontrolde yönergeleri ve soruları canlı çeviriyle Arapça dinletiyor, öğrenciden cevabı mümkün olduğunca Türkçe terimlerle vermesini istiyor. Böylece hem kavramı hem de terim öğrenimini ayrı ayrı görüyor. Aynı öğretmen, Türkçe dersindeki okuma-anlama kontrolünde ise çeviriyi kapalı tutuyor. Velilerle değerlendirme planını konuşurken dil engeli yaşıyorsanız Türkçe bilmeyen velilerle toplantı rehberimiz pratik yollar sunuyor.

Örnek: dört haftalık bir ünite için değerlendirme planı

Aşağıdaki plan, yazılı yoklamaların okulda yapıldığı bir 9. sınıf biyoloji dersindeki "Hücre" ünitesinde süreç değerlendirmesinin uzaktan araçlarla nasıl kurgulanabileceğini gösterir. Okulunuz resmî notu yönetmelikteki yazılı, performans ve proje puanlarına göre hesaplar; tablodaki eşleştirmeyi okulunuzun uygulamasına göre uyarlayın.

Not üreten kalemler yönetmelikteki performans, proje ve yazılı puanlarına oturuyor, yapay zekâya en açık biçimler not üretmiyor ve görüntülü savunma, en büyük projenin onu teslim eden öğrenciye ait olduğunu doğruluyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Uzaktan eğitimde hangi ölçme ve değerlendirme yöntemleri kullanılır?

Başlıca yöntemler otomatik puanlanan testler, açık kitap sınavı, proje ve portfolyo, görüntülü sözlü sınav, kayıtlı video yanıt, akran ve öz değerlendirme ile gözetimli online sınavdır. Adil bir plan bu yöntemlerden birkaçını birlikte kullanır.

Online sınavda kopya gözetim yazılımı olmadan nasıl önlenir?

Yapay zekânın tek başına tamamlayamayacağı görevler tasarlayın. Yerel bağlam kullanın, taslakları ve süreci puanlayın, soruları havuzdan rastgele çekin, süre penceresi belirleyin ve büyük ödevleri kısa sözlü görüşmelerle doğrulayın.

Yapay zekâ tespit araçlarına güvenerek öğrenci suçlanabilir mi?

Hayır. 2023 tarihli bir Stanford araştırması, yaygın tespit araçlarının anadili İngilizce olmayan öğrencilerin kendi yazdığı metinleri ortalama yüzde 61,3 oranında yanlışlıkla yapay zekâ üretimi saydığını gösterdi. Uyarıyı kanıt değil, konuşma gerekçesi olarak kullanın.

Uzaktan sözlü sınav ne kadar sürmeli?

Okul düzeyinde teslim edilmiş bir çalışmaya yönelik kontrol için 5-10 dakika genellikle iki-üç takip sorusuna yeter. Üniversitede süre daha uzun olabilir; kurumunuzun yönergesine uyun ve süreyi önceden duyurun.

Online sınavda kamera kaydı KVKK'ya uygun mu?

Görüntü ve ses kişisel veridir; yüz tanıma ise 6698 sayılı Kanun'a göre özel nitelikli biyometrik veri işler. KVKK'nın biyometrik veri rehberine göre alternatif bir yol varsa biyometrik işleme ölçülü sayılmaz, bu yüzden kurum rıza vermeyen öğrenciye ek maliyetsiz bir alternatif sunmalıdır.

Üniversitelerde final sınavı online yapılabilir mi?

YÖK'ün uzaktan öğretim usul ve esaslarına göre ara sınav, dönem sonu ve bütünleme sınavlarının yüz yüze gözetimli yapılması esastır. Ödev, proje ve portfolyo gibi süreç değerlendirmelerinin uzaktan öğretimde genel başarıya etkisi en fazla yüzde 40 olabilir.

Süreç odaklı değerlendirme ile sonuç odaklı değerlendirme arasındaki fark nedir?

Süreç odaklı değerlendirme öğrenme devam ederken gerçekleşir ve öğretimi yönlendirir; çıkış kartı, taslak geri bildirimi ve alıştırma testleri buna örnektir. Sonuç odaklı değerlendirme ise süreç sonunda not üretir; dönem sonu sınavı ve büyük projeler bu gruptadır.

Öğrenci online sınavı kendi anadilinde alabilir mi?

Matematik ve fen gibi içerik derslerinde çevrilmiş yönergeler ve terim sözlükleri, sınavın ölçmeyi amaçlamadığı dil engelini kaldırabilir. Türkçe ve yabancı dil derslerinde ise ölçülen beceri dilin kendisi olduğu için öğretmen çeviriyi kapalı tutmalıdır.

Bu dönem nereden başlamalı?

Bir üniteyi seçin ve ölçme ve değerlendirme karmasını gözden geçirin. Her görevi süreç ya da sonuç değerlendirmesi olarak işaretleyin, hangilerini bir yapay zekâ aracının tek başına tamamlayabileceğine bakın ve ağırlığı bu görevlerden çekin. En büyük projenize kısa bir sözlü kontrol ekleyin; yapay zekâ kullanımı, kayıt ve teknik aksaklık kurallarınızı ilk öğrenci bağlanmadan yazıya dökün.

Sözlü kontroller planınızın parçası olacaksa Meeyra bunları tarayıcıda yürütmenizi sağlar: öğrenci bir bağlantıyla katılır, oda kurallarını siz belirlersiniz, dilin engel olmaması gereken derslerde de 42+ dilde canlı çeviri hazırda bekler. İlk sınav odanızı kurmak için ücretsiz hesap oluşturun ya da planları fiyatlar sayfasında karşılaştırın.